गुरुकृपायोगात सांगितलेल्या अष्टांग साधनेतील घटकांचे व्यष्टी आणि समष्टी साधनेत महत्त्व !

वरील सारणीवरून पुढील सूत्रे लक्षात येतात.

१. साधना व्यष्टी असो वा समष्टी, तिच्यासाठी अष्टांग साधनेतील घटक महत्त्वाचे आहेत.

२. व्यष्टी वा समष्टी साधना करतांना स्वभावदोष-निर्मूलनासाठी प्रयत्न करण्याचे अनन्यसाधारण महत्त्व लक्षात येते. सनातनचे बरेच साधक समष्टी साधना करतात. बहुतांशी साधक समष्टी साधनेच्या अंतर्गत ‘सेवा’ या घटकालाच सर्वाधिक प्राधान्य देतात आणि स्वभावदोष-निर्मूलनासाठी प्रयत्न करण्याला दुय्यम प्राधान्य देतात. स्वभावदोष-निर्मूलन प्रक्रिया राबवतांना साधकांच्या मनाचा संघर्ष होतो; त्यामुळेही साधकांना ती कंटाळवाणी वाटते. औषध कडू असले, तरी आरोग्यासाठी ते घ्यावेच लागते. त्याप्रमाणे स्वभावदोष-निर्मूलन प्रक्रिया आवडो किंवा न आवडो, साधकांनी तिला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे, हे लक्षात येते.

३. पूर्वी गुरुकृपायोगानुसार साधनेच्या अंतर्गत सत्संग, सत्सेवा, भाव आणि त्याग या घटकांचे महत्त्व जास्त होते. आता त्या घटकांचे महत्त्व अल्प होऊन स्वभावदोष-निर्मूलन आणि अहं-निर्मूलन या घटकांचे महत्त्व अधिक झाले आहे. काळानुसार साधनेतील घटकांचे प्रमाण कसे पालटते, त्याचे हे उदाहरण आहे. स्वभावदोष आणि अहं यांमुळे साधकाचे मन दूषित होते. त्यामुळे साधकाने कितीही सेवा, त्याग आदी केला, तरी त्याला साधनेमुळे जेवढा चैतन्याचा लाभ व्हायला हवा, तेवढा होत नाही. परिणामी अशा साधकाची प्रगती भरभर होत नाही. काही साधकांच्या स्वभावदोषांमुळे समष्टीची हानी झाल्यामुळे अशा साधकांची साधनेत अधोगती होते. सध्या वाईट शक्तींचा प्रकोप अधिक आहे. साधकांच्या दूषित मनाचा अपलाभ करून घेऊन वाईट शक्तींना साधकांना त्रास देणे सोपे होते. या सर्व कारणांमुळे काळानुसार ‘स्वभावदोष-निर्मूलन’ आणि ‘अहं-निर्मूलन’ या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

४. सनातनच्या कित्येक साधकांना ‘आश्रमात राहून साधना करता येत नाही’ याची किंवा ‘अडचणींमुळे समष्टी सेवेत सहभागी होता येत नाही’ याची खंत वाटते. अशा साधकांनी खंत बाळगू नये; कारण सत्संग आणि सत्सेवा या घटकांचे महत्त्व एकूण साधनेत केवळ १६ टक्केच आहे. त्यामुळे त्यांनी ‘घरी राहूनही साधना होऊ शकते आणि चांगली प्रगती करता येऊ शकते’, याविषयी श्रद्धा ठेवावी. सनातनच्या कित्येक साधकांनी घरी राहून साधना करून  ६० टक्क्यांपेक्षा अधिक आध्यात्मिक पातळी साध्य केली आहे.

५. साधकांच्या सेवांचे दायित्व असणार्‍यांनी ‘सर्व साधकांना स्वभावदोष-निर्मूलन आणि अहं-निर्मूलन प्रक्रिया राबवता येण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो ना’, हे पहावे आणि ‘त्यांच्याकडून ती व्यवस्थितपणे राबवली जात आहे ना’, याचाही मध्ये मध्ये आढावा घ्यावा.’

– (पू.) श्री. संदीप आळशी, सनातन आश्रम, गोवा.

वाईट शक्तीवातावरणात चांगल्या आणि वाईट शक्ती कार्यरत असतात. चांगल्या शक्ती चांगल्या कार्यासाठी मानवाला साहाय्य करतात, तर वाईट शक्ती त्याला त्रास देतात. पूर्वीच्या काळी ऋषीमुनींच्या यज्ञांत राक्षसांनी विघ्ने आणल्याच्या अनेक कथा वेद-पुराणांत आहेत. ‘अथर्ववेदात अनेक ठिकाणी वाईट शक्ती, उदा. असुर, राक्षस, पिशाच यांचा प्रतिबंध करण्यासाठी मंत्र दिले आहेत. वाईट शक्तींच्या त्रासांच्या निवारणार्थ विविध आध्यात्मिक उपाय वेदादी धर्मग्रंथांत सांगितले आहेत.

गुरुकृपायोगानुसार व्यष्टी साधनेतील अष्टांग साधनेचा पूर्वीचा आणि नवीन क्रम

अध्यात्मशास्त्रानुसार, साधना करण्यासाठी ‘व्यक्ती तितक्या प्रकृती तितके साधनामार्ग’ असा नियम आहे. र्इश्वरप्राप्तीसाठी गुरुकृपायोगानुसार साधना करतांना पुढील ८ टप्पे येतात – नाम, सत्संग, सत्सेवा, त्याग, प्रीती, स्वभावदोष निर्मूलन, अहं निर्मूलन आणि भावजागृती. याविषयी टप्पयांच्या क्रमाविषयी पुढील लेखात पाहूया.

1334214010_ashtang_sadhana350

१. पूर्वीचा क्रम

१. नाम, २. सत्संग, ३. सत्सेवा, ४. त्याग, ५. प्रीती, ६. स्वभावदोष निर्मूलन, ७. अहं निर्मूलन आणि ८. भावजागृती

 

२. नवीन क्रम

१. स्वभावदोष निर्मूलन, २. अहं निर्मूलन, ३. नाम, ४. सत्संग, ५. सत्सेवा, ६. त्याग, ७. प्रीती आणि ८. भावजागृती

 

३. क्रम पालटण्याची कारणे – सर्व कृती मनामुळे होणे

अ. मानवाकडून जी काही कृती घडते, ती त्याच्या मनामुळे घडते. शरिराकडून होणारी प्रत्येक कृती मनामुळे होते. मन चांगले असल्यास, म्हणजे मनात स्वभावदोष आणि अहं नसल्यास शरिराकडून योग्य कृती होते आणि स्वभावदोष आणि अहं असल्यास शरिराकडून अयोग्य कृती होते.

आ. कोणत्याही योगमार्गाने साधना केली, तरी जोपर्यंत स्वभावदोष निर्मूलन आणि अहं निर्मूलन हे काही प्रमाणात साध्य होत नाहीत, तोपर्यंत साधनेत प्रगती करणे अतिशय कठीण होते, उदा. ध्यानयोगाने साधना करणार्‍याने ध्यान लावण्याचा कितीही प्रयत्न केला, तरी या दोषांमुळे त्याला ते वर्षानुवर्षे शक्य होत नाही. स्वभावदोष निर्मूलन आणि अहं निर्मूलन काही प्रमाणात साध्य झाल्यावर साधनेत खर्‍या अर्थाने प्रगती होते.

इ. अष्टांग साधनेतील स्वभावदोष आणि अहं हे दोन दुर्गुण आहेत, तर इतर सहा गुण आहेत. दुर्गुण गेल्याशिवाय गुणांचा विस्तार होऊ शकत नाही.

ई. गुण वाढवून दोष घालवण्यास बरीच वर्षे लागतात. याउलट दोष काढल्यावर गुण लवकर वाढतात.

 

४. कलियुगात स्वभावदोष आणि अहं निर्मूलन महत्त्वाचे

आधीच्या युगात यांचे प्रमाण अल्प असायचे. त्यामुळे स्वभावदोष आणि अहं निर्मूलन आवश्यक नव्हते. तेव्हा विविध योगमार्गांनी साधना करता यायची. कलियुगात स्वभावदोष आणि अहं यांचे प्रमाण अधिक असल्यामुळे यांचे निर्मूलन आधी करावे लागते. नाहीतर साधना नीट होत नाही.

 

५. युगांनुसार सर्वसाधारण व्यक्तीची आध्यात्मिक पातळी आणि तिच्यातील स्वभावदोष आणि अहं यांचे प्रमाण 

table

वरील तक्त्यावरून सध्याच्या कलियुगात स्वभावदोष आणि अहं यांचे निर्मूलन करणे का महत्त्वाचे आहे, हे लक्षात येईल.

– (परात्पर गुरु) डॉ. आठवले (७.१२.२०१५)