झारखंड राज्यातील जगप्रसिद्ध श्री छिन्नमस्तिका देवीचे अतिप्राचीन मंदिर !

देवीमाहात्म्य, शक्तीपीठ दर्शन आणि अध्यात्मशास्त्र

श्री छिन्नमस्तिका देवीचे मंदिर

२१ ते २९ सप्टेंबर या कालावधीत शारदीय नवरात्रोत्सव साजरा होत आहे. या निमित्त ‘शारदीय नवरात्र : देवीमाहात्म्य, शक्तीपीठ दर्शन आणि अध्यात्मशास्त्र’ हे विशेष सदर आरंभ करत आहोत. नवरात्रीच्या काळात प्रतिदिन भारतातील विविध प्रसिद्ध अन् प्राचीन देवी मंदिरांचा इतिहास, त्यांचे महत्त्व, छायाचित्रे, तसेच नवरात्रोत्सवामागील अध्यात्मशास्त्र इत्यादी माहिती या सदरातून आपण जाणून घेणार आहोत. या माध्यमातून वाचकांची देवीप्रती भक्ती वाढावी, अशी जगज्जननी श्री जगदंबेच्या चरणी प्रार्थना !

झारखंडची राजधानी रांची येथून ८० किलोमीटर अंतरावर रामगढ जिल्ह्यात असलेल्या रजरप्पा गावामध्ये श्री छिन्नमस्तिका देवीचे जगप्रसिद्ध मंदिर आहे. भारतातील प्राचिन मंदिरांपैकी हे एक असून भैरवी आणि दामोदर या नद्यांच्या संगमावर हे मंदिर वसलेले आहे.

 

मंदिर स्थापनेचा इतिहास

या मंदिराची स्थापना ६ सहस्र वर्षांपूर्वी झाली. भारतात मोगल राज्य करत असतांना अनेक वेळा त्यांनी हे मंदिर उद्ध्वस्त करण्याचा प्रयत्न केला; मात्र त्यांना त्यात यश आले नाही. भारतातील इंग्रजांच्या वास्तव्याच्या वेळी इंग्रज देवीच्या दर्शनासाठी येत.

 

श्री छिन्नमस्तिका देवीची मूर्ती !

मंदिरातील देवीची मूर्ती स्वयंभू आहे. मंदिराची रचना गोलाकार घुमटाप्रमाणे आहे, तसेच पूर्वेकडे मंदिराचे प्रवेशद्वार असून देवीची मूर्ती दक्षिणमुखी आहे. मंदिरात उत्तर दिशेला असलेल्या शिलाखंडावर देवीचे तीन नेत्र आहेत. देवीच्या गळ्यात सर्पमाला आणि मुंडमाला आहेत. ही देवी राक्षसांचा नाश करणारी असल्याने देवीचे केस मोकळे असून जीभ बाहेर आहे. देवीच्या उजव्या हातात तलवार आणि डाव्या हातात स्वत:चे शीर आहे, तसेच दोन्ही बाजूंना ‘डाकीनी’ आणि ‘शाकीनी’ देवी आहेत. देवीच्या शरिरातून रक्ताच्या तीन धारा बाहेर पडत असून ‘डाकीनी’ आणि ‘शाकीनी’ या दोन्ही देवी दोन धारांतून रक्तपान करतात, तर स्वत: छिन्नमस्तिका देवी एका धारेतील रक्तप्राशन करत आहे.

 

मंदिराची अन्य काही वैशिष्ट्ये

१. पौर्णिमा आणि अमावास्या या तिथींना मंदिर मध्यरात्रीपर्यंत उघडे असते.

२. आसाममधील कामाख्या देवी आणि बंगालमधील तारा देवी यांच्यानंतर झारखंडमधील छिन्नमस्तिका देवीचे मंदिर हे तांत्रिक स्वरूपाची साधना करणार्‍यांचे मुख्य स्थान आहे.

३. देश-विदेशातील अनेक भक्त नवरात्री तसेच प्रत्येक अमावास्येच्या रात्री देवीच्या दर्शनासाठी येतात.

४. मंदिरासमोर बळी देण्याचे स्थान आहे. येथे देवीला प्रतिदिन बकर्‍यांचा बळी दिला जातो. बळी देण्याचे स्थान असूनही त्या ठिकाणी एकही माशी येत नाही, हे एक आश्‍चर्य आहे.

५. मंदिरासमोर पापनाशिनी कुंड आहे. रोगग्रस्त व्यक्तींनी या कुंडात स्नान केल्यास ते रोगमुक्त होतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

(संदर्भ : ‘भारत डिस्कव्हरी’चे संकेतस्थळ)

 

श्री छिन्नमस्तिका देवीची उत्पत्ती

सहस्रो वर्षांपूर्वी राक्षस आणि दानव यांच्यामुळे मानव अन् देव भयभीत झाले होते. त्या वेळी मानवांनी देवीचा धावा केला. पार्वती माता छिन्नमस्तिका देवीच्या रूपात प्रकट झाली आणि तिने खड्गाने असुरांचा संहार केला. अन्न-पाणी घेण्यास विसरून देवी केवळ दुष्टांचा संहार करत होती. त्यामुळे पृथ्वीवर रक्ताचे पाट वाहू लागले. पृथ्वीवर हाहाकार माजला. देवीने तिचे प्रचंड स्वरूप धारण केले होते. त्यावरून देवीचे ‘प्रचण्डचण्डिका’ असेही एक नाव आहे. दुष्टांचा संहार झाल्यानंतरही देवीचा राग शांत होत नव्हता. त्या वेळी भयभीत झालेल्या देवतांनी भगवान शिव यांना ‘देवीच्या प्रचंड रूपाला शांत करावे, अन्यथा पृथ्वी नष्ट होईल’, अशी प्रार्थना केली.

देवतांच्या प्रार्थनेनंतर भगवान शिव देवीजवळ गेले. त्या वेळी देवी भगवान शिव यांना म्हणाली, ‘‘हे देवा, मला पुष्कळ भूक लागली असून ती शमवण्यासाठी मी काय करू ?’’ तेव्हा भगवान शिव म्हणाले, ‘‘हे देवी, तुम्ही संपूर्ण ब्रह्मांडाची देवी आहात. तुम्ही स्वत:च शक्ती आहात. स्वत:ची मान खड्गाने कापून त्यातून येणारे शोनित (रक्त) प्राशन केले, तर तुमची भूक शमेल.’’ हे ऐकून देवीने लगेचच स्वत:ची मान कापून डाव्या हातात घेतली. शिर आणि मान वेगळे झाल्यावर त्यातून रक्ताच्या तीन धारा वाहू लागल्या. देवीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला असलेल्या शाकीनी आणि डाकीनी यांनी दोन धारांतील, तर स्वत: देवीने एका धारेतील रक्त प्राशन केले. त्यामुळे देवी तृप्त झाली.

संदर्भ : दैनिक सनातन प्रभात