अधिक मास
(पुरुषोत्तम मास)

अधिक मासात श्री पुरुषोत्तमप्रीत्यर्थ उपवास करावा. पुढील पैकी एकाचे पालन करू शकता:

• महिनाभर उपोषण
• अयाचित भोजन — अकस्मात एखाद्याच्या घरी भोजनासाठी जाणे (विना आमंत्रण)
• नक्तभोजन — दिवसा न जेवता केवळ रात्री पहिल्या प्रहरात (साधारण सायं. ६ ते रात्री ९) एकदाच जेवणे
• एकभुक्त — दिवसभरात एकदाच जेवावे

अशक्त व्यक्तीने या चार प्रकारांपैकी एक प्रकार निदान तीन दिवस अथवा एक दिवस तरी आचरणात आणावा.

प्रतिदिन एकच वेळ भोजन करावे. जेवतांना बोलू नये. त्यामुळे आत्मबळ वाढते. मौन भोजन केल्याने पापक्षालन होते.

तीर्थस्नान करावे. किमान एक दिवस गंगास्नान केल्यास सर्व पापांची निवृत्ती होते.

शास्त्रात सांगितले आहे संपूर्ण मास दान करावे. तसे दान करणे शक्य नसेल, त्याने व्यतिपात, वैधृति या योगांवर विशेष दानधर्म करावा किंवा पुढील तिथींना दान करावे:

• शुक्ल आणि कृष्ण द्वादशी
• पौर्णिमा
• कृष्ण अष्टमी, नवमी, चतुर्दशी
• अमावास्या

या मासात प्रतिदिन श्री पुरुषोत्तम कृष्णाची पूजा आणि नामजप करावा. अखंड अनुसंधानात रहाण्याचा प्रयत्न करावा.

दीपदान करावे. देवापुढे अखंड दीप लावल्यास लक्ष्मीप्राप्ती होते.

तीर्थयात्रा करावी. देवदर्शन करावे.

तांबूलदान (विडा-दक्षिणा) करावे. महिनाभर तांबूलदान दिल्यास सौभाग्यप्राप्ती होते.

गोपूजन करावे. गोग्रास घालावा.

अपूपदान (अनारशांचे दान) करावे.

ज्वरशांती, पर्जन्येष्टी इत्यादी नेहमीची काम्य कर्मे करावीत.

या मासात देवाची पुनःप्रतिष्ठा करता येते.

ग्रहणश्राद्ध, जातकर्म, नामकर्म, अन्नप्राशन आदी संस्कार करावेत.

मन्वादि आणि युगादि संबंधित श्राद्धादि कृत्ये करावीत. तीर्थश्राद्ध, दर्शश्राद्ध आणि नित्यश्राद्ध करावे.

ज्या मासात व्यक्तीचे निधन झाले असेल, त्याचे वर्षश्राद्ध तोच मास पुढील वर्षी अधिक मास आला तर त्या अधिक मासातच करावे. उदा. शके १९४१ च्या ज्येष्ठ मासात मृत्यू झाला असेल, तर त्यांचे प्रथम वर्षश्राद्ध शके १९४२ च्या अधिक ज्येष्ठ मासात त्या तिथीला करावे.

प्रतिवर्षीचे ज्येष्ठ मासातील प्रतिसांवत्सरिक श्राद्ध या वर्षी निज ज्येष्ठ मासात करावे; मात्र पूर्वीच्या अधिक ज्येष्ठ मासात मृत्यू झालेल्यांचे प्रतिसांवत्सरीक श्राद्ध या वर्षी अधिक ज्येष्ठ मासात करावे.

शके १९४१ मध्ये आषाढ, श्रावण, भाद्रपद इत्यादी मासांत मृत्यू झालेल्यांचे प्रथम वर्षश्राद्ध त्या त्या मासातील त्यांच्या तिथीस करावे. १३ मास होतात; म्हणून १ मास आधी करू नये.

अधिक आश्विन किंवा निज आश्विन मासात मृत्यू झाल्यास त्यांचे प्रथम वर्षश्राद्ध पुढील वर्षी आश्विन मासात त्या तिथीला करावे.

संदर्भ : धर्मसिंधु – मलमास निर्णय, वर्ज्य-अवर्ज्य कर्म विभाग · संदर्भ : दाते पंचांग

सूर्य आणि चंद्र यांची एकदा युती होण्याच्या वेळेपासून, म्हणजे एका अमावास्येपासून पुनः अशी युती होईपर्यंत, म्हणजे पुढील मासाच्या अमावास्येपर्यंतचा काळ म्हणजे चांद्रमास होय. सण, उत्सव, व्रते, उपासना, हवन, शांती, विवाह आदी हिंदु धर्मशास्त्रातील सर्व कृत्ये चांद्रमासाप्रमाणे (चंद्राच्या गतीवरून) ठरलेली आहेत. चांद्रमासांची नावे त्या मासात येणाऱ्या पौर्णिमेच्या नक्षत्रांवरून पडली आहेत, उदा. चैत्र मासाच्या पौर्णिमेला चित्रा नक्षत्र असते.

चैत्र ते फाल्गुन या १२ महिन्यांच्या कालावधीला चांद्रवर्ष म्हणतात. चांद्रवर्षामध्ये ३५४ दिवस असतात; अधिक मास असलेल्या चांद्रवर्षात ३८४ दिवस असतात.

एका सूर्य संक्रांतीपासून दुसऱ्या सूर्य संक्रांतीपर्यंतच्या कालावधीला सौरमास म्हणतात. सौरमासात ३० किंवा ३१ दिवस असतात. ऋतू सौरमासाप्रमाणे (सूर्याच्या गतीवरून) ठरलेले आहेत.

सूर्य अश्विनी नक्षत्रापासून भ्रमण करत पुनः त्याच ठिकाणी येतो. तेवढ्या काळाला सौरवर्ष असे म्हणतात. सौरवर्षात साधारण ३६५ दिवस असतात.

चांद्रवर्षाचे ३५४ दिवस आणि सौरवर्षाचे ३६५ दिवस असतात, म्हणजेच या दोन वर्षांमध्ये ११ दिवसांचे अंतर असते. हे अंतर भरून यावे, तसेच चांद्रवर्ष आणि सौरवर्ष यांचा मेळ बसावा; म्हणून स्थूलमानाने सुमारे ३२॥ (साडेबत्तीस) मासांनी एक अधिक मास धरतात. म्हणजे २७ ते ३५ मासांनी १ अधिक मास येतो.

चैत्र ते आश्विन या सात मासांपैकी एक मास अधिक मास म्हणून येतो.

क्वचित फाल्गुन मासही अधिक मास म्हणून येतो.

कार्तिक, मार्गशीर्ष आणि पौष या मासांना जोडून अधिक मास येत नाही.

ज्या मासाच्या कृष्ण पंचमीस सूर्याची संक्रांत येईल, तोच मास प्रायः पुढील वर्षी अधिक मास होतो; परंतु हे स्थूलमान (सर्वसाधारण) आहे.