चालू शेतीत आंतरपीक म्हणून लावता येण्याजोग्या तसेच पडीक भूमीमध्ये, केवळ पावसाच्या पाण्यावर लागवड करता येण्याजोग्या औषधी वनस्पती

१. चालू शेतीत आंतरपीक म्हणून लावता येण्याजोग्या औषधी वनस्पती

औषधी वनस्पतींची चालू शेतीतही आंतरपीक म्हणून लागवड करता येते. कोणत्या पिकामध्ये कोणत्या वनस्पती लावता येतात याची सूची पुढे दिली आहे.

 

मुख्य पीक आंतरपीक म्हणून लागवड करता येण्याजोग्या वनस्पती
१. नारळ, सुपारी मिरी, लवंग, दालचिनी, वेलची, अननस, ब्राह्मी (जलब्राह्मी), मंडूकपर्णी, भुईआवळा, वेखंड, हळद, कोळिंजन, पिंपळी इत्यादी.
२. आंबा, काजू कळलावी, सर्पगंधा, अनंतमूळ, भुईआवळा, पाषाणभेद, गुळवेल, कोरफड, गुडमार, कालमेघ, खाजकुहिली, रिंगणी, डोरली, शालपर्णी, पुनर्नवा, सोनामुखी, शतावरी, तुळस, वावडिंग, अडुळसा, निर्गुंडी, मुसळी, आवळा इत्यादी.

 

 

२. पडीक भूमीमध्ये, अत्यल्प श्रमांमध्ये, तसेच केवळ
पावसाच्या पाण्यावर लागवड करता येण्याजोग्या औषधी वनस्पती

२ अ. अत्यल्प श्रमांमध्ये लागवड करता येण्याजोग्या औषधी वनस्पती

२ अ १. कुंपण म्हणून किंवा कुंपणाच्या कडेला लावता येण्याजोग्या वनस्पती

वनस्पती लॅटिन नाव कोणत्या विकारांत उपयोगी ? औषधासाठी उपयुक्त अंग लागवडीसाठी
उपयुक्त अंग
१. एरंड Ricinus communis वातविकार, पोटाचे विकार आणि दमा पाने, मूळ आणि बी बी किंवा खोडाचे छाट
२. खैर Acacia catechu पित्त आणि रक्त यांचे विकार, त्वचेचे विकार आणि खोकला साल आणि कात बी
३. चोपचिनी Smilax glabra ताप, संधीवात आणि गुप्तरोग मूळ बी किंवा खोडाचे छाट

 

एरंड
एरंड

 

चोपचिनी
चोपचिनी

 

 

२ अ २. फुलझाडे

वनस्पती लॅटिन नाव कोणत्या विकारांत उपयोगी ? औषधासाठी उपयुक्त अंग लागवडीसाठी उपयुक्त अंग
१. आपटा Bauhinia racemosa मूत्रवहनसंस्थेचे विकार साल, पाने आणि शेंग बी
२. उंडी Calophyllum inophyllum पित्त आणि रक्त यांचे विकार फूल आणि बी बी
३. कांचनार Bauhinia variegata शरिरावरील गाठी आणि भगंदर साल बी

 

२ अ ३. फळझाडे

वनस्पती लॅटिन नाव कोणत्या विकारांत उपयोगी ? औषधासाठी उपयुक्त अंग लागवडीसाठी उपयुक्त अंग
१. चारोळी Buchanania lanzan लघवीला जास्त प्रमाणात होणे आणि जुनाट ताप बी बी

 

२ अ ४. औषधी वनस्पती

वनस्पती लॅटिन नाव कोणत्या
विकारांत उपयोगी ?
औषधासाठी उपयुक्त अंग लागवडीसाठी उपयुक्त अंग
१. काकमाची (मकोय) Solanum nigrum घशाचे विकार आणि बद्धकोष्ठता पंचांग बी
२. कोंबडनखी Tectaria cicutaria शरिरावरील गाठी मूळ मुनवे (सकर्स)
३. गोखरू (सराटे) Tribulus terrestris मूत्रवहनसंस्थेचे विकार पंचांग बी

 

कोंबडनखी
कोंबडनखी

 

 

३. लागवडीची आवश्यकता नसलेल्या; परंतु
भोवतालच्या परिसरातून हेरून ठेवण्याजोग्या औषधी वनस्पती

३ अ. आपोआप उगवणार्‍या औषधी वनस्पतींची ओळख होणे आवश्यक असणे

काही वनस्पती निसर्गतःच पुष्कळ मोठ्या प्रमाणात उगवत असतात. पावसाळ्यात तणस्वरूपात उगवणार्‍या अनेक वनस्पतींमध्ये औषधी गुणधर्म असतात. टाकळा, मोठी नायटी, एकदंडी यांसारख्या वनस्पती, तर आपण प्रतिदिन पाहत असतो; पण त्या औषधी वनस्पती आहेत आणि त्यांचा विकार बरे करण्यासाठी उपयोग होऊ शकतो, हेच आपल्याला माहीत नसते. निसर्गामध्ये तण स्वरूपात मोठ्या प्रमाणात उगवणार्‍या वनस्पतींची वेगळी लागवड करण्याची आवश्यकता नसते; परंतु आपल्याला अशा वनस्पतींची ओळख होणे आणि त्या आपल्या भोवताली कुठे मिळतात, हे माहीत असणे आवश्यक असते. यासाठी अशा वनस्पती आपल्या भोवतालच्या जागेत कुठे आहेत, हे हेरून ठेवावे. जाणकारांना विचारून आपण ओळखलेल्या वनस्पती योग्य आहेत ना ? याची निश्‍चिती करून घ्यावी. यामुळे त्या औषधी वनस्पतींची जेव्हा आवश्यकता भासेल, तेव्हा आयत्या वेळी त्या शोधण्यातील वेळ वाचवता येईल. अशा वनस्पतींचे औषधी उपयोग, गुणधर्म, तसेच त्यांच्यापासून विविध औषधे कशी बनवावीत, याची सविस्तर माहिती सनातन-प्रकाशित आयुर्वेदीय औषधी (भाग १ ते ४) या ग्रंथांत दिली आहे.

 

वनस्पती लॅटिन नाव कोणत्या विकारांत उपयोगी ? औषधासाठी उपयुक्त अंग लागवडीसाठी उपयुक्त अंग
१. आघाडा Achyranthes aspera प्लीहेचे विकार, मूत्रवहनसंस्थेचे विकार आणि मूळव्याध पंचांग बी किंवा खोडाचे छाट
२. एकदंडी Tridax procumbens व्रण (जखम), संधीवात, अर्धशिशी, जुलाब आणि कर्करोग पंचांग बी किंवा खोडाचे छाट
३. कासविंदा Cassia occidentalis ताप, खोकला, दमा, यकृताचे विकार आणि त्वचाविकार पंचांग बी किंवा खोडाचे छाट
४.कुरडू (हरळू) Celosia argentea मूत्रवहनसंस्थेचे विकार बी बी किंवा खोडाचे छाट
५. कोळसुंदा (तालीमखाना) Hygrophila schulli मूत्रवहनसंस्थेचे विकार बी बी किंवा खोडाचे छाट

 

आघाडा
आघाडा

 

एकदंडी
एकदंडी

 

कुरडू (हरळू)
कुरडू (हरळू)

 

कोळसुंदा (तालीमखाना)
कोळसुंदा (तालीमखाना)

 

३ आ. वनस्पती सात्त्विकतेला प्रतिसाद देतात, याची उदाहरणे

अ. कोल्हापूर येथील सनातनच्या आश्रमाच्या बाजूला असलेल्या आंब्याच्या झाडाला आश्रमाच्या बाजूने पुष्कळ आंबे लागले होते.
– श्री. संजय माने, कोल्हापूर सेवाकेंद्र (ऑक्टोबर २०१४)

आ. सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा येथील प.पू. डॉ. आठवले यांच्या खोलीपासून जवळ असलेल्या पारिजातकाच्या झाडाच्या फांद्या खोलीच्या दिशेनेे झुकल्या आहेत. वर्षभर हे झाड फुलांनी पुष्कळ बहरलेले असते. आश्रमाच्या शेजारी असलेल्या आम्रवृक्षाच्या अन्य फांद्यांच्या तुलनेत प.पू. डॉक्टरांच्या खोलीच्या दिशेने असलेल्या फांद्यांना पुष्कळ आंबे लागतात. (संदर्भ : दैनिक सनातन प्रभात, १.३.२०१५)

इ. रामनाथी येथील सनातनच्या आश्रमाच्या जागेत पुढील बाजूला असलेल्या नारळाच्या झाडांना आश्रमाच्या बाजूला नारळ जास्त येतात. वनस्पती सात्त्विकतेला प्रतिसाद देत असल्याने औषधी वनस्पतींची लागवड करतांना ती जास्तीत जास्त सात्त्विक होईल, यादृष्टीनेही प्रयत्न करायला हवेत.

संदर्भ : सनातन-निर्मित ग्रंथ ‘औषधी वनस्पतींची लागवड करा !’