वास्तूशास्त्रानुसार घरात स्वयंपाकघर आणि शयनकक्ष काेठे असावे ?

आधीचा भाग वाचण्यासाठी खालील मार्गिकेवर क्लिक करा !

वास्तूशास्त्रानुसार पाणी, सांडपाणी आणि जिना यांची जागा तसेच सभागृह, स्नानगृह आणि शौचालय यांचे वास्तूमधील स्थान !

स्वयंपाकघर काेठे असावे ?

स्वयंपाकघर योग्य असणे, हे स्त्रियांच्या दृष्टीने अधिक आवश्यक असते; कारण त्यांना दिवसभर स्वयंपाकघरात स्वत: ऊर्जावान राहून इतरांसाठी स्वयंपाक करायचा असतो, तसेच स्वयंपाकघर योग्य दिशेला असणे, हे वास्तूतील सर्वांच्या आरोग्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे असते. यासाठी स्वयंपाकघराचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

१. स्वयंपाकघराच्या दृष्टीने आग्नेय दिशेचे महत्त्व आणि ‘अग्नीचक्रा’चा विचार

वास्तूशास्त्रामध्ये ‘अग्नीचक्रा’चा विचार स्वयंपाकघरासाठी प्राधान्याने केला जातो. सूर्याच्या परिभ्रमणामुळे वास्तूच्या प्रत्येक दिशेवर वेगवेगळ्या कालावधीत परिणाम होत असतो. उदाहरणार्थ सूर्याेदयाच्या अगोदरपासून वास्तूचा पूर्व भाग गरम होण्यास प्रारंभ होतो. पहाटे ४.३० ते सकाळी ७.३० या कालावधीत पूर्व दिशेवर परिणाम होतो. पुढे सकाळी ७.३० ते सकाळी १०.३० या कालावधीत आग्नेय दिशेवर सूर्याचा परिणाम होतो. पुढे माध्यान्ह काळात दक्षिण मग नैर्ऋत्य, पश्चिम या क्रमाने सूर्याच्या ऊर्जेचा परिणाम होत जातो.

२४ घंट्यांमध्ये सूर्याच्या परिभ्रमणाचा ८ दिशांवर परिणाम होत जातो, तसेच याचा तेथे रहाणार्‍या लोकांवरही दीर्घकाळ परिणाम होतो. सूर्य जसा पुढे जातो, तशी मागची दिशा हळूहळू शांत आणि थंड होत जाते. सूर्य पूर्व दिशेला येण्यापूर्वीच काही कालावधी तेथे त्याच्या ऊर्जेमुळे क्रियाशीलता वाढायला प्रारंभ होतो. जेव्हा सूर्य प्रत्यक्ष त्या दिशेला असतो, तेव्हा क्रियाशीलता सर्वाेच्च असते. जेव्हा सूर्य पुढे जातो, तशी क्रियाशीलता हळूहळू न्यून होत जाते. वास्तूशास्त्रामध्ये या अग्नीचक्राला अत्यंत महत्त्व दिले आहे. म्हणून भवनाची अंतर्गत रचना करतांना या अग्नीचक्राचा विचार करणे आवश्यक आहे. सकाळी ७.३० ते १०.३० या कालावधीत सूर्य आग्नेय दिशेत प्रभावी असतो. हीच वेळ साधारण स्वयंपाकाच्या दृष्टीने योग्य असते म्हणून ‘स्वयंपाकघर आग्नेय दिशेस असावे’, असा विचार वास्तूशास्त्रामध्ये केला आहे.

‘अपराजितपृच्छा’ या ग्रंथानुसार स्वयंपाकघरासाठी आग्नेय कोपरा निवडण्यास सांगितले आहे. या ठिकाणी अधिक काळ राहिल्याने प्रकृती स्वास्थ्य उत्तम रहाते; कारण आवश्यक असणारे कोवळ्या सूर्यकिरणांचा लाभ आग्नेय दिशेत अधिक काळ होत असतो. कोवळ्या उन्हात असणारी ‘इन्फ्रारेड’ किरणे ही शरिरास उपयोगी असून अन्नपदार्थ टिकवण्यासाठीही महत्त्वाचे कार्य करतात. या दिशेत स्वयंपाकघर असल्यास हाडांची मजबूती आणि मानसिक स्वास्थ्य या दोन्हींचा लाभ आपल्याला होत असतो.

१ अ. ईशान्य दिशेत स्वयंपाकघर असण्याविषयी मार्गदर्शन

अंतरिक्षे भवेच्चुल्ली सत्यके स्यादुलूखलम् ।
ऐशान्यां पचनस्थानं सर्वेषां देहिनां हितम् ।। – मयमतम्, अध्याय २७, श्लोक १००

अर्थ : ‘अंतरिक्ष (आकाश)’ या पदामध्ये शेगडी असावी, तर ‘सत्य’ या पदामध्ये उखळ असावे, तसेच ‘ईशान (शिखी)’ पदामध्ये पचनस्थान (पाकगृह) असणे, हे सर्वांसाठी हिताचे आहे.

‘मयमतम्’ या ग्रंथामध्ये पूर्वीच्या दिनचर्येला धरून ईशान्य दिशेत स्वयंपाकघर असावे, असे सांगितले आहे. या ठिकाणी ते सर्वांच्या हिताचे आहे, असेही सांगितले आहे; परंतु ईशान्य दिशेत स्वयंपाकघर असल्यास पहाटे स्वयंपाक करण्याची वेळ निर्माण होते. आताच्या जीवनपद्धतीनुसार ही गोष्ट तेवढी अनुकूल होत नाही; म्हणून आग्नेय दिशेत स्वयंपाकघर घेऊन ‘आकाश’ या पदामध्ये चूल घ्यावी.

२. चुलींची संख्या

इन्द्वग्निभूतमुनिनन्दकरुद्रसंख्याश्चुल्यो । – मयमतम्, अध्याय २७, श्लोक १०४

अर्थ : इंदु म्हणजे १, अग्नी म्हणजे ३, भूत म्हणजे ५, मुनी म्हणजे ७, नन्दक म्हणजे ९ आणि रुद्र म्हणजे ११ (संस्कृतमध्ये संख्यांसाठी वरीलप्रमाणे शब्दांची योजना केली जाते. उदाहरणार्थ इंदु म्हणजे चंद्र तो एकच आहे म्हणून इंदु हा शब्द एक संख्येसाठी वापरला आहे, भूत म्हणजे पंचमहाभूत हा शब्द ५ या अंकासाठी वापरला जातो.)

चुलींची संख्या विषम, म्हणजेच १, ३, ५, ७, ९, ११ अशी असायला हवी.

३. स्वयंपाकघरातील रचनेविषयीचे महत्त्व

स्वयंपाकघरात अंतर्गत रचना करतांना सध्या पाण्याचा नळ, सिंक, शीतकपाट आणि इतर यंत्रे इत्यादी बर्‍याच गोष्टी स्वयंपाकघरात असतात. तेव्हा त्यांची रचना करतांनाही आपल्याला दिशांचे तत्त्व लक्षात घेऊन करायला हवे. पाण्याची व्यवस्था ही स्वयंपाकघरात करतांना स्वयंपाकघराच्या ईशान्य भागात करावी. विद्युत् यंत्रांची व्यवस्था ती सतत कार्यरत रहाण्याच्या दृष्टीने आग्नेय भागात करावी. ओला कचरा वगैरे या गोष्टी वायव्य भागात ठेवाव्यात. असा विचार आपण स्वयंपाकघराची अंतर्गत रचना करतांना करू शकतो. स्वयंपाक करणार्‍या गृहिणीचे मुख कायम पूर्वेकडे असणे महत्त्वाचे आहे. असे केल्यास स्वयंपाकघरातील इतर सर्व योग्य रचनेचे लाभ आपल्याला मिळू शकतात. ‘सर्वांना याप्रमाणे स्वयंपाकघराची योग्य रचना करण्यास प्रेरणा मिळून त्यायोगे राष्ट्र आणि धर्म कार्यासाठी चांगले आरोग्य प्राप्त होवो’, अशी गुरुचरणी प्रार्थना !

(संदर्भ ग्रंथ : मयमतम्, मानसार, राजवल्लभ, अपराजितपृच्छा)

 

शयनकक्ष काेठे असावे ?

शयनकक्ष हासुद्धा आपल्या वास्तूतील एक महत्त्वाचा भाग आहे; कारण या ठिकाणी आपण जवळपास ७ ते ८ घंटे एकाच ठिकाणी झोपलेले असतो. येथील स्पंदनांचा आपल्यावर परिणाम होत असतो. यासाठी शयनकक्षाची दिशा आणि रचना इत्यादी गोष्टी योग्य असणे आवश्यक आहे.

१. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीच्या अनुषंगाने शयनकक्षाचा विचार

शयनकक्षाचा विचार करतांना प्राधान्याने गृहस्वामीच्या कक्षाचा विचार वास्तूशास्त्रामध्ये केलेला आहे. याविषयी पुढील श्लोक आहे.

दक्षिणावसथकं गृहेशितुर्वामरङ्गमुदितं तु योषितः ।
तद्विपर्ययमशोभनं तयोश्चित्तदुःखमनिशं ददाति हि ॥ – मयमतम्, अध्याय २७, श्लोक १३३

अर्थ : गृहस्वामीची खोली दक्षिणेला असावी आणि त्याच्या डाव्या बाजूला पत्नीची व्यवस्था असावी. या विपरीत झाल्यास दोघांची वाईट विचारांनी मनःशांती दुरावेल.

तसेच घरमालकाची खोली नैर्ऋत्य दिशेला असावी, असाही नियम सांगितला आहे, त्यामध्ये नैर्ऋत्य दिशा ही पृथ्वी तत्त्वाची दिशा असल्याने वास्तूमालकाला स्थिरता प्रदान करते. केवळ झोपतांना डोके पूर्वेला होईल, अशी व्यवस्था असावी.

अविवाहीत मुलीसाठी खोलीचा विचार करतांना वायव्येकडील रुद्र अथवा यक्ष्मा पदांमध्ये तिची झोपण्याची व्यवस्था असावी. यामुळे पुढे तिच्या विवाहादी विषयांमध्ये लाभ होतो. तसेच अविवाहीत मुलांसाठी आग्नेय दिशेस ‘सवितृ’ आणि ‘सावितृ’ या पदांमध्ये व्यवस्था असावी. ही दिशा अग्नीतत्त्वाची असल्याने मुले ऊर्जावान रहाण्यास साहाय्य होते.

एकाच कुटुंबातील ३ भाऊ असल्यास जो सर्वांत वडीलधारी असेल, त्याची खोली नैर्ऋत्येस असावी. द्वितीय क्रमांकाच्या भावाची खोली दक्षिणेस आणि तृतीय क्रमाकाच्या भावाची खोली पश्चिमेस असावी. भावांची संख्या अधिक असल्यास याप्रमाणेच पुढील क्रम ठेवावा.

२. झोपतांना डोके कुठे असावे ?

शयनकक्ष कुणासाठीही असला, तरी झोपतांना डोके कोणत्या दिशेस असावे, याविषयी सर्वांसाठीच सारखे नियम आहेत.

सौम्यं प्रत्यक्छिरो मृत्युर्वंशाद्या रुक्सुतार्तिदा ।
प्राक्छिराः शयने विद्याद् दक्षिणे सुखसंपदः ॥ – विश्वकर्मप्रकाश, अध्याय १०, श्लोक ४९

अर्थ : झोपतांना उत्तरेस किंवा पश्चिमेस डोके करून झोपल्यास मृत्यू येतो. पलंगाच्या पट्टीवर डोके ठेवून झोपल्यास रोगकारक आणि लहान मुलांना दुःखकारक असते. पूर्वेकडे डोके केल्यास विद्यालाभ होतो आणि दक्षिणेस केल्यास सुख-संपत्तीचा लाभ होतो.

आपल्या शरिराच्या ध्रुव बिंदूनुसार विचार करता डोके हे उत्तर ध्रुव आणि पाय हे दक्षिण ध्रुव मानले जाते. दोन विजातीय बिंदू एकत्र राहू शकतात; परंतु सजातीय बिंदु एकत्र आल्यास अस्वस्थता निर्माण होते. म्हणून उत्तरेकडे डोके करून झोपू नये.

३. झोपण्यासाठी पलंग कोणत्या लाकडाचा असावा ?

झोपण्यासाठी पलंग कोणत्या लाकडाचा करावा, याचेही नियम वास्तूशास्त्रामध्ये आलेले आहे; कारण त्याचाही परीणाम झोपणार्‍या व्यक्तीवर होत असतो.

कथयामि तथा शय्यां येन सौख्यमवाप्नुयात् ।
अशनस्पन्दनचन्दनहरिद्रुसुरदारुतिन्दुकीशालाः॥
काश्मर्यार्ज्जुनपद्मकशाकाम्राः शिंशिपा च शुभाः । – विश्वकर्मप्रकाश, अध्याय १०, श्लोक ५४, ५५

अर्थ : आता मी मानवाला सुख प्रदान करणार्‍या पलंगासाठी योग्य लाकूड सांगतो. अशन (विजयसार), स्पंदन, चंदन, हळद, देवदार, टेंभुर्णी, शाल, अस्मरी, अर्जुन, पद्मकाष्ठ, शाक, आंबा, सागवान या वृक्षांचे लाकूड हे पलंगादी सिद्ध करण्यास शुभ असतात.

४. पलंगासाठी कोणती लाकडे वर्ज्य करावीत ?

अशनिजलानिलहस्तिप्रपातिता मधुविहङ्गकृतनिलयाः ॥
चैत्यश्मशानपथिजार्धशुष्कवल्लीनिबद्धाश्च ।
कण्टकिनो ये स्युर्महानदीसंगमोद्भवा ये च ॥
सूरप्रासादगा ये च याम्यपश्चिमदिरगताः ।
प्रतिषिद्धवृक्षजा ये ये चान्येऽपि अनेकधा ॥
त्याज्यास्ते दारवस्सर्वं शय्याकर्मणि कर्मवित् । – विश्वकर्मप्रकाश, अध्याय १०, श्लोक ५५ ते ५८

अर्थ : वीज, पाणी, हवा किंवा हत्तीने पाडलेली झाडे, मधमाशांचे पोळे, अनेक पक्षांची घरटे असलेली झाडे, चैत्य, स्मशान किंवा रस्त्याच्या बाजूंना असलेली झाडे, अपुरे सुकलेले, लता-वेली आदींनी लपेटलेले, काटेदार झाडे, मोठ्या नद्यांच्या संगमावर वाढलेली झाडे, देवालयाच्या परिसरातील वृक्ष, कोणत्याही गावाच्या दक्षिणेस किंवा पश्चिमेस उत्पन्न झालेली झाडे आणि निषिद्ध असलेली झाडे यांचे लाकूड शय्येसाठी, म्हणजे पलंगासाठी वापरू नये.

५. अन्य काही सूत्रे

अ. झोपतांना शरिराच्या वर बीम (तुळई) इत्यादी गोष्टी येऊ नये. ज्या भागावर बीम येतो, त्या अवयवासंदर्भात आजार होण्याची शक्यता वाढते.

आ. शयनगृहात झोपतांना आरसा समोर असू नये, म्हणजे आपण झोपलेल्या स्थितीतील प्रतिबिंब आरशात दिसू नये.

इ. झोपतांना डोक्याच्या बाजूला वातानुकूलन यंत्र (एसी) वगैरे तत्सम अधिक विद्युत् क्षमतेचे यंत्र असू नये.

ई. घरमालकाची खोली नैर्ऋत्य दिशेला घेतल्यावर दक्षिण दिशेत खिडकी घेऊ नये. घेतल्यास शक्यतो बंद ठेवावी.

उ. पाहुण्यांसाठी खोलीची व्यवस्था वायव्य दिशेत करावी, तर घरातील निवृत्त आणि वयस्कर यांची व्यवस्था ईशान्य दिशेत करावी. आजारी व्यक्तींना ईशान्य दिशेत खोली दिल्यास त्यांचे आजारपण न्यून होण्यास साहाय्य होते.

६. विद्याभ्यासासाठी योग्य स्थान

मृगे च सर्वजातीनां विद्याभ्यासार्थ मंडपम् । – मानसार

अर्थ : घरामध्ये अध्ययनासाठी मृग पद हे सर्वांत लाभदायक आहेत. त्या ठिकाणी आपण विद्याभ्यासाला बसण्याची व्यवस्था करू शकतो.

(संदर्भ ग्रंथ : मयमतम्, विश्वकर्मप्रकाश, मानसार)

–  श्री. श्रेयस पिसोळकर (वास्तूविशारद, ज्योतिष होराभूषण, होरारत्न), फोंडा, गोवा. (३१.३.२०२६)

पुढील भाग वाचण्यासाठी खालील मार्गिकेवर क्लिक करा !

भूमी प्लव (उतार) आणि वास्तूशास्त्र !