भारतात सर्वत्र दिसणार्‍या खंडग्रास चंद्रग्रहणाच्या वेळा, त्या कालावधीत पाळावयाचे नियम आणि राशीपरत्वे फल

सौ. प्राजक्ता जोशी

१. ग्रहाची स्थिती

प्रत्येक ग्रह आपापल्या गतीने स्वतःच्या कक्षेतून (स्वतःभोवती फिरत फिरत) सूर्याभोवती फिरतो. सूर्य आणि चंद्र यांच्यामध्ये पृथ्वी आल्यास तिची सावली चंद्रावर पडते आणि चंद्राचे तेज न्यून होते. त्या वेळी चंद्र तांबूस-भुरकट रंगाचा दिसतो.

२. ग्रहणांचे प्रकार

सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण यांचे खग्रास, खंडग्रास आणि कंकणाकृती, असे तीन प्रकार आहेत.

२ अ. खग्रास चंद्रग्रहण

पृथ्वीची सावली पूर्ण चंद्रावर पडणे

२ आ. खंडग्रास चंद्रग्रहण

पृथ्वीची सावली चंद्राच्या थोड्या भागावर पडणे

२ इ. कंकणाकृती चंद्रग्रहण

पृथ्वीची सावली चंद्राभोवती वर्तुळाकृती पडणे

सोमवार, ७.८.२०१७, श्रावण पौर्णिमा या दिवशी चंद्रग्रहण आहे. हे ग्रहण भारतात सर्वत्र खंडग्रास दिसणार आहे. ग्रहणकालात केलेल्या साधनेचे फळ सहस्त्रो पटींनी अधिक प्रमाणात मिळते. यासाठी ग्रहणकाळात साधनेला प्राधान्य देणे महत्त्वाचे आहे.

३. चंद्रग्रहण दिसणारे प्रदेश

भारतासह संपूर्ण आशिया खंड, युरोपसह आफ्रिका खंड, रशियाचा दक्षिणेकडील प्रदेश, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझिलंड, पॅसिफिक महासागर, हिंदी महासागर, अ‍ॅटलांटिक महासागर, ऍन्टार्क्टिका

४. संपूर्ण भारतामधील चंद्रग्रहणाच्या वेळा

२ अ. स्पर्श (आरंभ) : २२.५२ (रात्री १०.५२)

२ आ. मध्य : २३.५१ (रात्री ११.५१)

२ इ. मोक्ष (शेवट) : ००.४९ (रात्री १२.४९)

२ ई. पर्व (टीप १) (आरंभापासून शेवटपर्यंतची एकूण वेळ) : १.५७ मिनिटे

टीप १ – पर्व म्हणजे पर्वणी, पुण्यकाल होय. ग्रहणस्पर्शापासून मोक्षापर्यंतचा काल पुण्यकाल आहे.

१. शुभ काल : विविध सण

२. अशुभ काल : अमावास्या, पौर्णिमा, ग्रहण, श्राद्ध, व्यतिपात योग (व्यत्यय आणणे. हा २७ योगांपैकी १७ वा अशुभ योग आहे.), वैधृती योग (तोडणे. २७ योगांपैकी शेवटचा अशुभ योग आहे.) आणि संक्रांत (१२ राशींपैकी रवि ग्रहाच्या प्रत्येक राश्यांतराला संक्रांत म्हणतात, उदा. रवि ग्रह मकर राशीत गेल्यास त्याला मकरसंक्रांत, असे म्हणतात.)

वरील शुभ आणि अशुभ कालांमध्ये ईश्‍वरी अनुसंधानात राहिल्यास आध्यात्मिक लाभ होतो, असे शास्त्रात सांगितले आहे; म्हणून या दिवसांना पर्व किंवा पर्वणी, असे म्हणतात.

५. ग्रहणाचे वेध लागणे

५ अ. अर्थ

ग्रहणापूर्वी चंद्र पृथ्वीच्या छायेत येऊ लागल्यामुळे त्याचा प्रकाश हळूहळू न्यून होण्यास आरंभ होतो. यालाच ग्रहणाचे वेध लागले, असे म्हणतात.

५ आ. कालावधी

या वर्षीचे चंद्रग्रहण रात्रीच्या दुसर्‍या प्रहरात (टीप २) आहे, म्हणजेच सूर्यास्तानंतर ३ तास ४२ मिनिटांनी ग्रहणस्पर्श (रात्री १०.५२ वाजता) होणार आहे. (अनेक ठिकाणी सूर्यास्ताची वेळ वेगवेगळी असल्याने त्या दिवशीच्या पंचांगात ती वेळ पहाता येईल.) रात्रीच्या दुसर्‍या प्रहराच्या तीन प्रहर आधी, म्हणजे ग्रहणापूर्वी ९ तास, म्हणजेच दुपारी १ वाजल्यापासून ग्रहणमोक्षापर्यंत (रात्री १२.४९ पर्यंत) वेध पाळावेत.

टीप २ – दिवसाचे ४ प्रहर आणि रात्रीचे ४ प्रहर मिळून एका दिवसात एकूण ८ प्रहर असतात. ३ तासांचा एक प्रहर असतो.

५ इ. नियम

वेधकाळात भोजन करू नये. स्नान, देवपूजा, नित्यकर्मे, जपजाप्य, श्राद्ध ही कर्मे करता येतील. बाल, आजारी, अशक्त व्यक्ती आणि गर्भवती स्त्रियांनी सायंकाळी ५ पासून ग्रहणाचे वेध पाळावेत.

५ इ १. वेधाचे नियम पाळण्याचे आरोग्यदृष्ट्या महत्त्व

५ इ १ अ. शारीरिक : वेध काळात जिवाणू वाढत असल्याने अन्न लवकर खराब होते. या काळात रोगप्रतिकारशक्ती न्यून असते. त्यामुळे ज्याप्रमाणे रात्रीचे अन्न दुसर्‍या दिवशी शिळे होते, त्याप्रमाणे ग्रहणापूर्वीचे अन्न ग्रहणानंतर शिळे मानण्यात येते. ते अन्न टाकून द्यावे. वेध दुपारी १ वाजता लागणार असले, तरी सायंकाळी ५ वाजेपर्यंत अन्न ग्रहण करू शकतो; मात्र त्यानंतर उरलेले अन्न टाकून द्यावे. ग्रहण संपल्यानंतर, म्हणजे रात्री १२.४९ नंतर ते अन्न खाऊ नये. केवळ दूध आणि पाणी यांना हा नियम लागू नाही. ग्रहणापूर्वीचे दूध आणि पाणी ग्रहण संपल्यावरही वापरू शकतो.

५ इ १ आ. मानसिक : वेध काळात मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होतो. काही व्यक्तींना निराशा येणे, ताण वाढणे इत्यादी मानसिक आजारही होत असल्याचे मानसोपचारतज्ञ सांगतात.

५ इ १ इ. उपाय : वेधारंभापासून ग्रहण संपेपर्यंत नामजप, स्तोत्रपठण, ध्यानधारणा इत्यादी धार्मिक कार्यांत मन गुंतवल्यास लाभ होतो.

६. ग्रहणातील कृत्ये

ग्रहणस्पर्श होताच स्नान करावे. पर्वकालामध्ये देवपूजा, तर्पण, श्राद्ध, जप, होम आणि दान करावे. पूर्वी काही कारणाने खंडित झालेल्या मंत्राच्या पुरश्‍चरणाचा आरंभ या कालावधीत केल्यास त्याचे अनंत पटींनी फळ मिळते. ग्रहणकालामध्ये झोप, मलमूत्रविसर्जन, अभ्यंग (संपूर्ण शरिराला कोमट तेल लावून ते शरिरात जिरेपर्यंत मर्दन करणे) भोजन आणि कामविषयसेवन ही कर्मे करू नयेत. अशौच असता ग्रहणकालात ग्रहणासंबंधी स्नान, दान करण्यापुरती शुद्धी असते. ग्रहणमोक्षानंतर स्नान करावे.

७. ग्रहणाचे राशीपरत्वे फल

७ अ. शुभ फल

मेष, सिंह, वृश्‍चिक आणि मीन

७ आ. अशुभ फल

मिथुन, तूळ, मकर आणि कुंभ

७ इ. मिश्र फल

वृषभ, कर्क, कन्या आणि धनु

ज्या राशींना अशुभ फल आहे, त्या व्यक्तींनी आणि गर्भवती महिलांनी चंद्रग्रहण पाहू नये.

(संदर्भ : दाते पंचांग)

– सौ. प्राजक्ता जोशी (ज्योतिष फलित विशारद), महर्षी अध्यात्म विश्‍वविद्यालय ज्योतिष विभाग, सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (२४.७.२०१७)

रक्षाबंधन आणि चंद्रग्रहण एकाच दिवशी असल्यास काय करावे ?

या वर्षी ७.८.२०१७ या दिवशी रक्षाबंधन आणि चंद्रग्रहण एकत्र असल्यामुळे समाजामध्ये रक्षाबंधन कोणत्या वेळेत करावे, याविषयी संभ्रम निर्माण झाला आहे. नागरिकांनी वेधकाळात, म्हणजेच रात्री १० वाजेपर्यंत रक्षाबंधन करावे, अशी माहिती पंचांगकर्ते श्री. मोहन दाते यांनी दिली आहे.

१. ग्रहण आणि वेधकाळ

७.८.२०१७ च्या रात्री १०.५२ ते १२.४९ वाजेपर्यंत ग्रहण पर्वकाळ असून या ग्रहणाचे वेध दुपारी १ वाजल्यापासून ग्रहणमोक्षापर्यंत पाळावेत. वेधकाळात भोजन करू नये. स्नान, देवपूजा, नित्यकर्मे, जपजाप्य, श्राद्ध ही कर्मे करता येतील. बाल, आजारी, अशक्त व्यक्ती आणि गर्भवती स्त्रिया यांनी सायंकाळी ५ वाजल्यापासून ग्रहणाचे वेध पाळावेत.

२. उपवास असल्यास काय करावे ?

पौर्णिमा किंवा श्रावणी सोमवारचा उपवास असल्यास दुपारी एक वाजण्यापूर्वीच फलाहार करावा. सायंकाळी सोमवारची नित्य पूजा करून उपवास सोडत आहे, अशी प्रार्थना करून केवळ तीर्थ घेणे उचित होईल; कारण वेधकाळात भोजन निषिद्ध आहे.

३. रक्षाबंधन करण्याची योग्य वेळ

वेधकाळात रक्षाबंधन करता येत असल्याने रात्री १० वाजेपर्यंत रक्षाबंधन (राखी बांधणे) करता येईल. सकाळी ७.३० ते ९.०० वाजेपर्यंत राहूकाळ आणि पहाटेपासून सकाळी ११.०८ मिनिटांपर्यंत विष्टीकरण (भद्रा) असा अशुभ काळ आहे. यासाठी सकाळी ११.०८ पासून दुपारी १ वाजेपर्यंत (वेध चालू होण्यापूर्वी) रक्षाबंधन केल्यास अधिक लाभ होईल.

४. यापूर्वी रक्षाबंधनाच्या दिवशी असणारी ग्रहणे

यापूर्वी सोमवार ६.८.१९९० आणि शनिवार १६.८.२००८ या दिवशी श्रावण पौर्णिमेस चंद्रग्रहण आले होते, असे पंचांगकर्ते श्री. दाते यांनी सांगितले आहे.

– सौ. प्राजक्ता जोशी (ज्योतिष फलित विशारद), महर्षी अध्यात्म विश्‍वविद्यालय ज्योतिष विभाग, सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (१.८.२०१७)


‘सोमवार, ७.८.२०१७, श्रावण पौर्णिमा या दिवशी चंद्रग्रहण झाले. हे ग्रहण भारतात ‘खंडग्रास’ दिसले. या ग्रहणाचे कु. मधुरा भोसले यांनी केलेले सूक्ष्म परीक्षण येथे देत आहोत.

१. ग्रहणाच्या वेळी केलेले सूक्ष्म परीक्षण

१ अ. स्पर्श (आरंभ) (रात्री १०.५२)

पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडली, तेव्हा पृथ्वीच्या सावलीत राहूने प्रवेश केला आणि राहूने विराट सावलीचे रूप धारण केले. अशा प्रकारे चंद्रावर पडणार्‍या पृथ्वीच्या सावलीच्या माध्यमातून राहूने चंद्रावर नियंत्रण मिळवले आणि चंद्रावर त्रासदायक शक्तीचे प्रक्षेपण केले. त्यामुळे चंद्रबिंबातून प्रक्षेपित होणार्‍या प्रकाशकिरणांच्या माध्यमातून त्रासदायक शक्तीचे किरण संपूर्ण सौर्यमंडलात प्रक्षेपित होऊ लागले.

१ आ. मध्य (रात्री ११.५१)

राहूने चंद्राचे तेज ग्रहण करून त्यावर सावलीच्या रूपाने त्रासदायक शक्तीचे आवरण निर्माण केले. चंद्राच्या माध्यमातून कार्यरत असणारे चैतन्य राहूने निर्माण केलेल्या त्रासदायक स्पंदनांशी सूक्ष्म युद्ध करू लागले.

१ इ. मोक्ष (शेवट) (रात्री १२.४९)

चंद्राच्या माध्यमातून कार्यरत असणारे चैतन्य वृद्धींगत झाले आणि  चंद्राभोवती निर्माण झालेल्या त्रासदायक स्पंदनांचे आवरण नष्ट झाले.

१ ई. पर्व (आरंभापासून शेवटपर्यंतची एकूण वेळ) १ घंटा ५७ मिनिटे

चंद्रावर राहूने नियंत्रण मिळवलेल्या काळाला पर्व काळ म्हटले आहे. या पर्व काळात चंद्र राहूच्या त्रासदायक शक्तीने ग्रसित होता. हा अधर्माने धर्मावर मिळवलेला तात्कालिक विजय होता. या काळात धर्मतेज निस्तेज होऊन क्षीण झाले आणि पुन्हा पूर्ववत झाले. धर्मतेजाच्या क्षीणतेचा काळ हा एक प्रकारे संधीकाळ असल्यामुळे या काळात केलेल्या साधनेचे कैक पटींनी अधिक फळ मिळालेे. त्यामुळे पर्व काळात अनेक जिवात्म्यांनी पृथ्वीवर स्थुलातून आणि ब्रह्मांडमंडलात सूक्ष्मातून साधना करून संधीकालीन साधनेचा लाभ करवून घेतला.

२. चंद्रग्रहणाचा पृथ्वीवरील जीवात्म्यांच्या
स्थूल आणि सूक्ष्म देह यांवर झालेला परिणाम

२ अ. स्थूल देहावरील परिणाम

२ अ १. जडत्व जाणवणे : तमोगुण हा मुळातच जड असल्यामुळे ग्रहण काळात तमोप्रधान शक्तीचे प्रक्षेपण झाल्यामुळे जडत्व जाणवले.

२ अ २. दाब जाणवणे : त्रासदायक शक्तीच्या प्रभावामुळे दाब निर्माण होतो. त्यामुळे ग्रहण काळात प्रक्षेपित झालेल्या त्रासदायक शक्तीमुळे दाब जाणवला.

२ अ ३. अन्न आणि पाणी यांच्या माध्यमांतून त्रासदायक शक्तीने स्थूल देहात स्थान निर्माण करणे : त्रासदायक शक्तीने अन्न आणि पाणी यांच्या माध्यमातून मानवांच्या स्थूल देहात प्रवेश करून स्थूल देहाची सात्त्विकता न्यून करून रज-तमात्मक त्रासदायक स्पंदने निर्माण केली. त्यामुळे त्रासदायक शक्तीचे स्थूल देहात स्थान निर्माण झाले.

२ आ. सूक्ष्म देहावरील परिणाम

२ आ १. सूक्ष्म देहांवर रज-तमात्मक त्रासदायक शक्तीचे आवरण निर्माण होणे : सूक्ष्म देहांवर रज-तमात्मक त्रासदायक शक्तीचे प्रक्षेपण झाल्यामुळे सूक्ष्म देहाभोवती त्रासदायक शक्तीचे सूक्ष्म आवरण निर्माण झाले.

२ आ २. सूक्ष्म देहांची सात्त्विकता न्यून होऊन तमोगुण वाढणे : सूक्ष्म देहावर रज-तमात्मक त्रासदायक शक्तीचे प्रक्षेपण झाल्यामुळे सूक्ष्म देहाची सात्त्विकता न्यून होऊन तमोगुण वाढला.

३. ग्रहणाच्या पर्व काळात साधना करण्याचे महत्त्व

ग्रहणाच्या पर्व काळात साधना न करणार्‍या जिवांवर सूक्ष्मातून कार्यरत असणार्‍या वाईट शक्तींना नियंत्रण मिळवणे सुलभ गेले. पर्व काळात साधना केल्यामुळे साधकांभोवती ईश्‍वरी कृपेचे संरक्षणकवच कार्यरत झाले आणि त्यांचे वाईट शक्तींच्या आक्रमणापासून संरक्षण झाले. इतर दिवशी झालेल्या चंद्रग्रहणांच्या तुलनेत सोमवार, ७.८.२०१७ या दिवशी झालेल्या खग्रास चंद्रग्रहणातून १० टक्के त्रासदायक शक्तीचे प्रक्षेपण झाले. या कालावधीत पृथ्वीवरील सात्त्विक जिवांनी पर्व काळात साधना केल्यामुळे ईश्‍वरी कृपेने त्यांचे वाईट शक्तींपासून रक्षण झाले.’

– कु. मधुरा भोसले, सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (७.८.२०१७)

वाचकांना निवेदन

वाईट शक्ती : वातावरणात चांगल्या आणि वाईट शक्ती कार्यरत असतात. चांगल्या शक्ती चांगल्या कार्यासाठी मानवाला साहाय्य करतात, तर वाईट शक्ती त्याला त्रास देतात. पूर्वीच्या काळी ऋषीमुनींच्या यज्ञांत राक्षसांनी विघ्ने आणल्याच्या अनेक कथा वेद-पुराणांत आहेत. ‘अथर्ववेदात अनेक ठिकाणी वाईट शक्ती, उदा. असुर, राक्षस, पिशाच यांचा प्रतिबंध करण्यासाठी मंत्र दिले आहेत. वाईट शक्तींच्या त्रासांच्या निवारणार्थ विविध आध्यात्मिक उपाय वेदादी धर्मग्रंथांत सांगितले आहेत.

सूक्ष्म-परीक्षण : एखाद्या घटनेविषयी किंवा प्रक्रियेविषयी चित्ताला (अंतर्मनाला) जे जाणवते, त्याला ‘सूक्ष्म-परीक्षण’ म्हणतात.

संदर्भ : दैनिक सनातन प्रभात